Catalogues

FOTO (=) KUNST

By Frank van de Schoor (Dutch)

Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw tonen de Nederlandse musea een groeiende belang-stelling voor het medium fotografie. De foto is natuurlijk al langer een gewaardeerd ingrediënt bij de vervaardiging van collages, van dada tot pop art, en als registratiemiddel bij performances en conceptuele kunst. Maar vanaf de jaren zeventig gaat het om de intrinsieke waarde van de fotografie als een eigenstandige, volwaardige kunstvorm. De discussie over de artistieke betekenis van deze discipline wordt op het scherpst van de snede gevoerd. Zo was er destijds nog een duidelijk onderscheid tussen documentaire fotografie, geënsceneerde fotografie en kunstfotografie. Steeds meer musea, kunstcentra en galerieën gingen intussen het werk van fotografen uit binnen- en buitenland exposeren. Er verschenen goed gedocumenteerde fotoboeken en tentoonstellings-catalogi en jonge kunsthistorici specialiseerden zich in de kunstfotografie.

Voorzichtig verwerft de fotografie dan vanaf de jaren tachtig ook een meer prominente plaats in het reguliere aankoopbeleid van musea voor moderne kunst. In de 21ste eeuw bestaan er in Nederland diverse instellingen die zich hebben ontwikkeld totvolwaardige musea voor de fotografie. Zij worden gewaardeerd en gefrequenteerd door een jong publiek dat vaak zelf ook vaardig is met de fotocamera. In de jaren negentig blijft de discussie of fotografie een volwaardige kunstvorm is bij vlagen de kop opsteken. Conservatieve of zelfs opportunistische motieven vormen een barrière om fotografie vrijelijk als kunstvorm te omarmen. Traditioneel wordt de ‘echte’ kunst liever gekoesterd binnen het beschermde domein van de kunsthistorische canon. Aan de andere kant staan de protagonisten van de fotografie. De voorstanders gaan in hun fotomania soms zelfs zover dat zij zich afkeren van de schilderkunst en andere academische richtingen. Deze polarisatie heeft vooral in Nederland lang doorgewerkt en hetexpositieklimaat in musea in belangrijke mate bepaald. Langzaamaan is de discussie weggeëbd. Er is meer ruimte gekomen voor een wisselwerking tussen de verschillende kunstdisciplines, een wederzijdse beïnvloeding die zeker ook de fotografie veel heeft opgeleverd en verder heeft geëmancipeerd.

Sinds enkele jaren kan met recht worden gesteld: fotografie = kunst. De artistieke waarde is in brede kring geaccepteerd en de fotografie heeft als volwaardige sector in de kunstwereld een veelzijdig en actief netwerk opgeleverd. Fotografie heeft zich ook als kunstdiscipline nadrukkelijk gemanifesteerd. De formaten van representatieve fotowerken zijn vaak imposant van afmeting. Foto’s zijn afgedrukt met behulp van hoogwaardige technieken, waardoor de uitstraling oogverblindend is. In de fotografie komen ook steeds nadrukkelijker de grote thema’s van het leven aan bod. Voorbeelden hiervan zijn: identiteit, de overweldigende kracht van de natuur, de donkere kant van het leven en intermenselijke verhoudingen. Van oudsher is dit het domein van de schilderkunst.  De fotografie heeft zich wat inhoudelijke stellingname betreft inmiddels stevig gepositioneerd. Verder is de internationale aandacht voor deze discipline binnen de kunstwereld van wezenlijk belang geweest voor de acceptatie van fotografie als kunstuiting in ons land.Topfotografen bepalen in toenemende mate de kunstmarkten. Op veilingen worden recordbedragen geboden voor het werk van met name Amerikaanse, Duitse en incidenteel ook Nederlandse fotografen. Ontegenzeglijk krijgt de vaderlandse fotografie delaatste jaren internationaal steeds meer aanzien. Fotografen met een lange staat van dienst, zoals Inez van Lamsweerde, Rineke Dijkstra, Micha Klein, Anton Corbijn en Erwin Olaf zijn in binnen- en buitenland toonaangevend, op de voet gevolgd door een jongere generatie niet minder getalenteerde fotografen.

In de tentoonstelling Foto (=) Kunst staat de fotografie centraal waarbij de kunstenaar met een vooropgezet plan, vanuit een artistiek concept, zijn werk tot stand brengt: fotografie met voorbedachte rade. De geconstrueerde foto laat een conceptuele of gemanipuleerde werkelijkheid zien. Het fotowerk wordt losgekoppeld van wat als realiteit wordt ervaren, waarmee een grotere nadruk komt te liggen op de fantasie en de illusie. Met een analytische werkwijze ontwikkelt de fotograaf een bijzondereverbeelding, de gangbare realiteit wordt losgelaten. Hierop is de term Photography extended van toepassing. Het gaat immers om een verruimd begrip van de fotografische conceptontwikkeling. Er is niets heroïsch aan deze vorm van fotografie. Photography extended vereist een zorgvuldige voorbereiding en een uitgekiende enscenering. Doorgaans is het een arbeidsintensief proces. Vaak wordt het beeld opgebouwd met een zelfgemaakt decor of een digitaal opgebouwde entourage. Alles moet op zijn plaats komen, alle beeldelementen dienen effectief bij te dragen aan de iconologie, aan de beeldinterpretatie van de betreffende foto. De fotograaf ontwikkelt het beeld vanuit zijn persoonlijke visie. Niet het unieke moment of de avontuurlijke verslaglegging staat voorop, maar de focus ligt op de reflectie, op de essentie van de fotografie als artistieke uiting binnen een onafzienbare, grenzenloze beeldcultuur.

De kunstfotografie vindt in de klassieke schilderkunst vaak een vruchtbare inspiratiebron. Het gevoel voor compositie, enscenering, lichtval en genre-uitbeeldingen zijn vanuit de traditie van de schilderkunst in ons land sterk ontwikkeld. Net als in de schilderkunst kan de photography extended symbolen uitdrukken, details accentueren en zelfs elementen toevoegen. Het realistische beeld wordt getransformeerd tot een persoonlijke visie, waarin de fotograaf zijn verbeelding vormgeeft. De twaalf fotografen die in Museum Het Valkhof exposeren, genereren met hun werk verwondering, vervreemding, verbeeldingskracht, idylle en harmonie, allemaalkarakteristieken van de ware kunst.

Frank van de Schoor
Curator Moderne Kunst Museum Het Valkhof